Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhấn mạnh như vậy khi trao đổi với Tuổi Trẻ Online về định hướng phát triển lúa gạo xanh gắn với công nghệ và nhu cầu thị trường trong giai đoạn mới.

Ông cho rằng các thị trường khó tính như EU, Nhật, Mỹ... đang ngày càng yêu cầu cao hơn về an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch thực vật, trách nhiệm môi trường và phát thải carbon.

Những thị trường này không chỉ quan tâm đến giá mà còn quan tâm sản phẩm được sản xuất như thế nào, có minh bạch nguồn gốc không, có đáp ứng tiêu chuẩn an toàn và bền vững không.

Điều này đặt ra yêu cầu ngành lúa gạo Việt Nam phải sản xuất bài bản hơn, ghi chép đầy đủ hơn, kiểm soát vật tư đầu vào tốt hơn và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, phát thải thấp.

Xây dựng vùng nguyên liệu đồng nhất về giống, chất lượng, quy trình sản xuất

* Sau thời gian triển khai, đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở vùng đồng bằng sông Cửu Long (gọi tắt đề án) đã tạo ra những chuyển biến tích cực như thế nào đối với ngành lúa gạo và quá trình chuyển đổi xanh của ngành nông nghiệp, thưa ông?

- Sau hai năm triển khai thí điểm, năm 2026 chuyển sang giai đoạn mở rộng, đề án đã tạo ra những chuyển biến rất rõ trong ngành lúa gạo. Trước hết là thay đổi tư duy sản xuất từ mục tiêu "tăng sản lượng" sang "nâng chất lượng, giảm chi phí, giảm phát thải và tăng giá trị".

Các mô hình thí điểm bước đầu cho thấy nông dân giảm giống gieo sạ, giảm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, tiết kiệm nước, tăng cơ giới hóa và tổ chức sản xuất theo hợp tác xã, liên kết theo chuỗi.

Đặc biệt, việc khoảng 70.000 tấn gạo được cấp nhãn hiệu "Gạo Việt xanh, phát thải thấp" và đã xuất khẩu sang các thị trường như Nhật Bản, châu Âu và châu Úc là tín hiệu rất quan trọng, cho thấy gạo Việt Nam có khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn mới về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải.

Đề án cũng góp phần khẳng định Việt Nam không chỉ là quốc gia xuất khẩu gạo lớn, mà đang chuyển sang vị thế nhà cung cấp gạo chất lượng cao, gạo xanh, gạo có trách nhiệm với môi trường.

* Từ những tín hiệu tích cực của đề án, ngành trồng trọt định hướng mở rộng vùng sản xuất lúa gạo chất lượng cao, xanh và phát thải thấp, nâng cao sức cạnh tranh của gạo Việt trên thị trường quốc tế?

- Thời gian tới, ngành trồng trọt sẽ tiếp tục mở rộng vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo lộ trình của đề án đến năm 2030, trong đó ưu tiên các vùng có hạ tầng thủy lợi, hợp tác xã đủ năng lực, doanh nghiệp liên kết tiêu thụ và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Ngoài Đồng bằng sông Cửu Long, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phê duyệt đề án sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến 2050, trong đó sẽ mở rộng quy mô sản xuất lúa giảm phát thải trên quy mô toàn quốc.

Tuy nhiên quan điểm của chúng tôi là không phải mở rộng bằng mọi giá, mà mở rộng có kiểm soát, có tiêu chuẩn kỹ thuật, có mã số vùng trồng, có quy trình canh tác thống nhất và có thị trường đầu ra.

Trọng tâm là xây dựng vùng nguyên liệu lớn, đồng nhất về giống, chất lượng, quy trình sản xuất. Đồng thời gắn sản xuất với chế biến, thương mại, chứng nhận xanh và phát triển thương hiệu gạo Việt Nam.

Chuyển mạnh từ cạnh tranh bằng sản lượng và giá thấp sang cạnh tranh bằng chất lượng

* Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt, ngành lúa gạo cần thay đổi theo hướng nào để đáp ứng được yêu cầu của các thị trường cao cấp và giữ vững thị trường xuất khẩu gạo?

- Chúng ta cần chuyển mạnh từ cạnh tranh bằng sản lượng và giá thấp sang cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn, thương hiệu và tính bền vững.

Cụ thể, cần giảm sử dụng vật tư đầu vào, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, giảm phát thải khí nhà kính, bảo đảm an toàn thực phẩm, truy xuất được toàn bộ quá trình sản xuất và đáp ứng các yêu cầu về môi trường, lao động, trách nhiệm xã hội của thị trường cao cấp.

Muốn giữ vững thị trường xuất khẩu, ngành lúa gạo phải tổ chức lại sản xuất theo chuỗi "5 nhà", gồm nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp - nhà khoa học - cơ quan quản lý.

Trong đó, hợp tác xã là nền tảng tổ chức sản xuất, doanh nghiệp là đầu kéo thị trường, còn cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò ban hành tiêu chuẩn, giám sát chất lượng và hỗ trợ kết nối.

* Công nghệ và chuyển đổi số sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc giảm chi phí sản xuất, nâng cao giá trị hạt gạo và thực hiện mục tiêu giảm phát thải của ngành lúa gạo trong thời gian tới?

- Ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số cần được triển khai đồng bộ từ đồng ruộng đến thị trường. Trước hết là số hóa nhật ký sản xuất, quản lý mã số vùng trồng, theo dõi giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nước tưới, thời gian thu hoạch và quy trình sau thu hoạch.

Các công nghệ như sạ hàng, sạ cụm, sạ drone, tưới ngập khô xen kẽ, bón phân thông minh, máy bay không người lái, cảm biến môi trường, bản đồ số vùng nguyên liệu và nền tảng truy xuất nguồn gốc cần được áp dụng phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Mục tiêu cuối cùng là giúp nông dân giảm chi phí đầu vào, doanh nghiệp có vùng nguyên liệu ổn định, cơ quan quản lý có dữ liệu để giám sát, còn người tiêu dùng và thị trường nhập khẩu có thể kiểm chứng chất lượng, nguồn gốc và mức phát thải của sản phẩm. Đây chính là nền tảng để nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trong giai đoạn mới.

Gạo Việt chinh phục thị trường khó tính

Sản xuất gạo chất lượng cao, xuất khẩu vào các thị trường khó tính với nhiều đòi hỏi khắt khe đang là hướng đi mà các doanh nghiệp sản xuất gạo hữu cơ hướng đến.