
Cất nhà "cao cẳng" tốn tiền hơn so với truyền thống nhưng anh Linh vẫn chọn làm vì bền và sử dụng được nhiều công năng hơn - Ảnh: THANH HUYỀN
Dọc theo tuyến quốc lộ 1 dẫn về xã Đất Mũi, Cà Mau, giữa bạt ngàn màu xanh rừng đước, rừng mắm và những con sông rạch chằng chịt, hình ảnh những ngôi nhà có phần cột chống cao lênh khênh hiện lên như nét chấm phá đầy kiêu hãnh.
Người dân xứ này gọi đó là nhà "cao cẳng", lối kiến trúc mộc mạc nhưng ẩn chứa triết lý sống thuận thiên, giúp bao thế hệ cư dân đứng vững trước con nước lớn ròng nơi địa đầu Tổ quốc.
Từ "xác nhà" cây lá đến bê tông "cao cẳng"
Xã Đất Mũi nằm ở vị trí đặc biệt khi được bao bọc bởi nhiều cửa sông, cửa biển, nơi biên độ triều lên xuống chênh lệch rất lớn. Vùng đất bãi bồi này lại thấp trũng, nền đất yếu và thường ngập nước.
Sống nương tựa nghề đi biển và khai thác thủy sản ven sông rạch, từ xa xưa người dân nơi đây đã sáng tạo kiểu nhà sàn dựng bằng cây lá địa phương để bảo vệ tính mạng và tài sản trước sự "đỏng đảnh" của thiên nhiên.
Bước chân lên những ngôi nhà "cao cẳng" ở Đất Mũi, điều đầu tiên dễ cảm nhận nhất là sự thoáng đãng đến kỳ lạ.
Phần sàn sinh hoạt chính được nâng cách mặt đất một khoảng cao quá đầu người nhờ hệ thống trụ đỡ vững chãi. Từ khoảng trống bên dưới, những luồng gió biển mang theo hơi nước mặn mòi thổi lùa lên mát rượi, xua tan cái nắng gắt đặc trưng miệt rừng phương Nam.
Ở tuổi 71, ông Huỳnh Thành Công (ngụ ấp Mũi, xã Đất Mũi) đã có cả đời người gắn bó với kiểu kiến trúc này. Nhớ lại thuở mới lập nghiệp, ông Công kể vùng này ngày trước chỉ là bãi bồi hoang sơ, cả xóm Mũi vỏn vẹn bảy hộ dân bám trụ.
"Hồi đó chỗ nhà tôi đây là khu vực biển, bãi bồi. Nhà sàn thì mình làm bằng cây và lá địa phương, ở đây cận biển nước thủy triều lên xuống nhanh nên mình không tránh kịp chỉ có cách cất nhà cao hơn. Đất bãi bồi không chân nên nếu cất trên đất nền là sẽ bị lún, xé tường liền, còn ai làm dính tường xuống mặt đất là bị nước mặn thấm hư hết trơn", ông Công chia sẻ.

Căn nhà sàn mát mẻ của ông Công bao đời nay được thay thế các trụ cột "cao cẳng" bằng bê tông - Ảnh: THANH HUYỀN
Theo lời ông lão này, ngày xưa kinh tế còn nhiều thiếu thốn, bà con chủ yếu đốn cây đước dựng cột, làm sàn rồi lợp mái bằng lá dừa nước, vừa rẻ tiền lại mát mẻ vô cùng. Ở vùng đất bùn lầy, muốn làm một căn nhà trệt kiên cố thì chi phí đội lên rất cao vì phải tốn kém nhiều công sức để đổ móng vững chắc.
Trải qua ba lần thay "xác nhà" bằng cây lá tạm bợ, mãi đến gần đây khi cuộc sống khấm khá hơn, ông Công mới có điều kiện cất lại căn nhà cơ bản. Dù chuyển sang vật liệu hiện đại, ông vẫn giữ nguyên mẫu nhà "cao cẳng" truyền thống nhưng thay thế toàn bộ cột gỗ bằng trụ bê tông cốt thép kiên cố.
"Cái sàn mình làm kiên cố, khi tối có muỗi nhiều mình chỉ cần để cái bếp un dưới nhà là khói lan đi, không lo muỗi chích", ông Công nói.
Nhà "cao cẳng" trước thời tiết cực đoan
Người xưa có câu "ăn theo thuở, ở theo thời", cư dân miệt rừng ngập mặn Cà Mau cũng vậy. Khi đời sống phát triển, những ngôi nhà "cao cẳng" tạm bợ dần được thay thế bằng những công trình bê tông cốt thép bề thế, hiện đại hơn nhưng vẫn giữ trọn vẹn công năng thích ứng với tự nhiên.
Anh Phan Chí Linh (ngụ ấp Mũi, xã Đất Mũi) cho biết trước đây bà con cất nhà sàn dựa vào nguồn cây cối sẵn có trong rừng, còn giờ cuộc sống hiện đại hơn thì chuyển sang đổ bê tông cho chắc chắn và an toàn.
"Mình cất vậy cho thoáng mát, sử dụng không nhiều và làm kiểu này cũng vừa túi tiền. Chi phí cất nhà sàn bê tông đội lên hơn 50% so với làm mặt bằng ở dưới, nhưng công năng rất phù hợp với điều kiện thực tế. Như nhà này nước lên tới đâu mình dời lên tới đó mà không lo hư hỏng đồ đạc gì", anh Linh phân tích.

Căn nhà "cao cẳng" của anh Công, ấp Vịnh Nước Sôi, xã Đất Mũi, đang hoàn thiện với kinh phí xây dựng khoảng 700 triệu đồng - Ảnh: THANH HUYỀN
Thực tế cho thấy xây nhà "cao cẳng" giúp gia chủ giải quyết cùng lúc nhiều bài toán khó ở vùng đất ngập mặn. Trước hết là tiết kiệm được khoản chi phí khổng lồ cho việc san lấp mặt bằng trên nền đất yếu.
Kế đến, vùng đất miệt rừng quanh năm bị xì phèn và nước mặn bủa vây nên tường gạch xây sát đất rất dễ xuống cấp, bong tróc. Khi đưa toàn bộ không gian sinh hoạt chính lên cao, phần khoảng không bên dưới sàn nhà lại biến thành một không gian mở đa năng, từ việc mắc võng nghỉ trưa, tiếp khách, ăn uống cho đến làm sân chơi cho trẻ nhỏ.

Không gian nhà chính rộng rãi, thoáng mát, thường được người dân xây dựng kết hợp giữa bê tông và cây gỗ địa phương - Ảnh: THANH HUYỀN
Tại ấp Vịnh Nước Sôi (xã Đất Mũi), dưới căn nhà "cao cẳng" bốn bề lộng gió, anh Nguyễn Thành Công cũng đang tất bật chuẩn bị dựng căn nhà sàn mới khang trang hơn. Qua nhiều đời, ông cha anh đều chọn cất nhà sàn để tránh triều cường dâng cao.
Theo tính toán của anh, chi phí xây dựng nhà "cao cẳng" so với nhà trệt thông thường chỉ chênh lệch khoảng 7/10 nhưng gia chủ lại "lời" được diện tích sử dụng gấp đôi.
"Cái hay của kiểu nhà này là thích nghi tốt, mùa nước lên không ngập được thì mình dọn lên trên ở, còn khi có dông bão xảy ra thì cả nhà lại xuống dưới sàn trú ngụ rất an toàn", anh Công hào hứng nói.
Giữ nếp nhà xưa để đi tới tương lai
Sức sống của kiến trúc nhà "cao cẳng" ở Đất Mũi không chỉ gói gọn trong nếp sinh hoạt của từng hộ gia đình mà còn trở thành chuẩn mực cho các công trình công cộng.
Dạo quanh xã cực Nam này, từ trường học, trạm y tế, trụ sở công an, xã đội cho đến trụ sở UBND xã và các nhà sinh hoạt văn hóa ấp đều được xây dựng nhà sàn cao ráo, bề thế, tạo nên diện mạo kiến trúc đồng bộ và giàu bản sắc.
Trao đổi về nét đặc trưng này, anh Nguyễn Minh Luân - Phó trưởng phòng văn hóa xã hội xã Đất Mũi, cho biết toàn xã hiện có hơn 6.300 hộ dân thì tới khoảng 90% hộ gia đình sinh sống trong nhà "cao cẳng".
"Người dân ở đây làm nhà cao cẳng sống rất thoáng mát, tiết kiệm điện vì ít phải sử dụng máy lạnh. Ban ngày họ thường sinh hoạt tầng dưới để đón gió tự nhiên, không bị gò bó bởi các vách phòng, lại dễ dàng để xe máy hay nấu ăn. Bên cạnh việc chống ngập nước, tạo không gian rộng rãi và làm nơi tránh trú bão, kiểu nhà này còn hạn chế được tác động của xâm nhập mặn", anh Luân lý giải.

Không gian bên dưới nhà "cao cẳng" được bố trí để xe, sinh hoạt thường ngày - Ảnh: THANH HUYỀN
Nhận thấy những ưu điểm vượt trội của nếp nhà truyền thống trước diễn biến ngày càng cực đoan của thời tiết, thời gian qua chính quyền các địa phương ven biển Cà Mau khuyến khích người dân duy trì và phát triển mô hình nhà sàn "cao cẳng", đặc biệt đối với các hộ dân làm thủ tục xin phép xây dựng nhà mới.
Giải pháp này vừa giúp bà con giảm bớt gánh nặng chi phí san lấp, gia cố nền móng, vừa chủ động bảo vệ tính mạng và tài sản trước triều cường, nước biển dâng.
Giữa muôn trùng sóng nước nơi tận cùng Tổ quốc, những ngôi nhà "cao cẳng" vươn mình kiêu hãnh không chỉ là nơi che nắng che mưa. Đó còn là biểu tượng cho bản lĩnh bám đất, giữ rừng và sự sáng tạo bền bỉ của con người Cà Mau trong hành trình chung sống hài hòa với thiên nhiên qua bao thế hệ.
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận