Vì sao Lý Tiểu Long chọn côn nhị khúc?

Năm 1972, bộ phim Tinh võ môn của Lý Tiểu Long tạo nên một cơn sốt võ thuật lan tỏa khắp thế giới, đi cùng đó là hiệu ứng về côn nhị khúc.  

Đó là lần đầu tiên tài tử người Mỹ gốc Hong Kong giới thiệu loại binh khí này trên màn ảnh. Cây côn nhị khúc tung hoành trong tay anh, mang đến cảm giác về một loại binh khí vừa nhanh, mạnh, hiểm và cực kỳ linh hoạt. 

Điểm trớ trêu là, trong một bộ phim với chủ đề kháng Nhật của người Hoa, binh khí Lý Tiểu Long sử dụng lại xuất phát từ chính Nhật Bản. 

Côn nhị khúc, hay nhị tiết côn, có tên nguyên thủy là nunchaku trong tiếng Nhật Bản, gắn liền với sự phát triển của võ phái kobudo trước đây và karate ngày nay, với nguồn gốc từ tỉnh Okinawa của xứ sở mặt trời mọc.

Bản thân việc Lý Tiểu Long sử dụng côn nhị khúc, thay vì các loại binh khí cổ truyền khác của làng võ Trung Hoa như đao - thương - kiếm - kích, hay tam tiết côn, cửu tiết côn, trường côn... cũng đã là một chủ đề gây tranh cãi.

Theo nhiều tư liệu về cuộc đời Lý Tiểu Long, ông bắt đầu tiếp xúc nghiêm túc với côn nhị khúc vào cuối thập niên 1960, trong giai đoạn nghiên cứu sâu về các hệ võ thực chiến ngoài kung fu truyền thống. 

Tài tử họ Lý nổi tiếng là người luôn tìm tòi và phá bỏ giới hạn của võ thuật cổ điển. Ông học quyền anh phương Tây, đấu kiếm, vật và nhiều hệ võ khác nhau để xây dựng triết lý “Triệt quyền đạo”, tức loại bỏ những gì rườm rà và giữ lại thứ hiệu quả nhất.

Trong quá trình đó, côn nhị khúc nhanh chóng thu hút Lý Tiểu Long. Đây là loại binh khí có nguồn gốc từ Okinawa, gắn với hệ võ kobudo (cổ võ đạo).

Theo nhiều nhà nghiên cứu võ thuật Nhật Bản, nunchaku ban đầu có thể xuất phát từ dụng cụ nông nghiệp dùng để đập lúa hoặc điều khiển ngựa. 

Khác với trường côn Trung Hoa vốn là một thanh gỗ dài liền khối, côn nhị khúc gồm hai đoạn gỗ nối bằng dây hoặc xích ngắn, tạo ra khả năng chuyển hướng cực nhanh và khó đoán.

Chính tính chất ấy khiến Lý Tiểu Long bị hấp dẫn. Trong các đoạn phim tư liệu còn lưu lại, ông thường luyện côn nhị khúc với tốc độ rất cao nhằm tăng phản xạ tay, sự phối hợp mắt và cảm giác chuyển động. 

Phù hợp triết lý của Triệt quyền đạo

Theo John Little, người biên soạn nhiều ghi chép của tài tử họ Lý, nam diễn viên đặc biệt thích những kỹ thuật ít động tác thừa và có thể phát lực liên tục trong cự ly gần. Côn nhị khúc đáp ứng gần như hoàn hảo yêu cầu này.

Điều quan trọng hơn là Lý Tiểu Long không sử dụng côn nhị khúc theo kiểu kobudo truyền thống. Ông biến đổi nó để phù hợp với triết lý chiến đấu cá nhân. 

Thay vì các động tác biểu diễn dài và nghi thức cổ điển, Lý Tiểu Long dùng tốc độ, nhịp đổi hướng và âm thanh mạnh để tạo áp lực tâm lý lên đối thủ. Những cú xoay côn cực nhanh của ông không chỉ mang tính chiến đấu mà còn tạo hiệu ứng điện ảnh rất mạnh.

Đây là điểm khác biệt lớn nếu so với nhiều binh khí cổ truyền Trung Hoa. Trong kung fu Trung Quốc, các loại kiếm, đao hay trường côn thường gắn với hệ thống bài quyền dài, yêu cầu thân pháp đẹp và tính biểu diễn cao. 

Kiếm Trung Hoa đặc biệt mang màu sắc triết học và mỹ học, từng được gọi là “bách binh chi quân”, tức vua của các loại binh khí. Nhưng chính sự thi vị hóa ấy khiến nhiều loại binh khí kung fu lên phim dễ trở nên chậm và rườm rà hơn trước ống kính điện ảnh hiện đại.

Trong khi đó, côn nhị khúc lại có ưu thế cực lớn về thị giác. Âm thanh vun vút của dây xích, tốc độ đổi hướng liên tục và cảm giác nguy hiểm giúp khán giả lập tức bị cuốn hút. 

Theo nhà nghiên cứu điện ảnh võ thuật Matthew Polly, Lý Tiểu Long luôn suy nghĩ như một đạo diễn hành động chứ không chỉ là võ sư. Ông hiểu loại vũ khí nào “ăn hình” nhất trên màn ảnh và có thể tạo dấu ấn mạnh nhất với khán giả quốc tế.

Điều đó thể hiện rõ trong các bộ phim như Way of the Dragon hay Enter the Dragon. Chỉ vài cảnh ngắn sử dụng côn nhị khúc đã đủ biến thứ vũ khí Okinawa ít người biết thành biểu tượng văn hóa đại chúng. 

Sau thành công của Lý Tiểu Long, hàng loạt thanh thiếu niên tại Mỹ, châu Âu và châu Á bắt đầu học côn nhị khúc. Nhiều quốc gia thậm chí phải siết chặt quản lý loại vũ khí này do phong trào bắt chước vị huyền thoại kung fu Trung Hoa bùng nổ trong giới trẻ.

Theo các võ sư kobudo, trước thập niên 1970, côn nhị khúc vẫn chỉ là một phần khá nhỏ trong võ thuật Okinawa. 

Người có công lớn trong việc bảo tồn nó là Taira Shinken, bậc thầy kobudo nổi tiếng của Nhật Bản. Tuy nhiên chính Lý Tiểu Long mới là người đưa côn nhị khúc ra toàn cầu. Có thể nói ông đã “tái phát minh” hình ảnh của loại vũ khí này trong mắt công chúng thế giới.

Một nghịch lý thú vị là Lý Tiểu Long dù xuất thân từ võ thuật Trung Hoa lại chọn một loại binh khí ngoài truyền thống kung fu để đại diện cho mình. 

Điều này phản ánh rất rõ tư duy võ học của ông. Cha đẻ Triệt quyền đạo không quá quan tâm nguồn gốc hay nghi lễ cổ truyền. Ông chỉ chú ý tới hiệu quả thực tế, tốc độ và khả năng thích nghi. 

Triết lý “hấp thu cái hữu ích, loại bỏ cái vô ích” của ông khiến côn nhị khúc trở thành lựa chọn hoàn hảo hơn nhiều binh khí kung fu cổ điển vốn nặng tính biểu diễn.

Vì sao người Trung Quốc xem trọng kiếm, nhưng lại kém kiếm thuật?

"Quân tử tất bội kiếm" (người quân tử luôn đeo kiếm bên mình), câu nói từ thời Xuân Thu Chiến Quốc cho thấy người Trung Quốc xem trọng kiếm đến thế nào. Nhưng điều trớ trêu là đến thời hiện đại, Trung Quốc ngày càng tụt lại về kiếm thuật.