Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên vận hành từ cuối năm 2024 tạo động lực phát triển TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Tại hội thảo "Quy hoạch tổng thể TP.HCM - tầm nhìn 100 năm" do Thường trực HĐND TP.HCM phối hợp Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, Sở Quy hoạch - Kiến trúc và Sở Tài chính tổ chức ngày 2-6, các chuyên gia, nhà quản lý và đơn vị tư vấn cùng chung nhận định rằng quy hoạch lần này phải xây dựng một đô thị đáng sống, bền vững, thích ứng và tạo ra cơ hội phát triển công bằng cho hàng chục triệu người dân trong tương lai.
Kiến tạo siêu đô thị đa cực sau hợp nhất
Báo cáo tóm tắt Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm cho thấy TP.HCM đang đứng trước một bước ngoặt phát triển đặc biệt.
Trình bày báo cáo, ông Sầm Minh Tuấn, Phó giám đốc Viện Nghiên cứu thiết kế đô thị, quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (đại diện đơn vị tư vấn), cho rằng thách thức lớn nhất của TP.HCM sau hợp nhất không nằm ở việc thiếu tiềm năng phát triển mà ở khả năng tổ chức lại toàn bộ nguồn lực và không gian thành một cấu trúc thống nhất, đa cực và vận hành hiệu quả.
Phân tích SWOT của đồ án cho thấy TP.HCM sở hữu nhiều lợi thế nổi bật như quy mô kinh tế đầu tàu cả nước; khả năng kết hợp giữa trung tâm dịch vụ, sản xuất công nghiệp và hệ thống cảng biển quốc tế; nguồn lao động dồi dào; hệ thống giao thông đa phương thức gồm đường bộ, đường thủy, hàng không và tiềm năng phát triển mạng lưới đường sắt vùng.
Tuy nhiên những hạn chế vẫn hiện hữu như hạ tầng kết nối chưa đồng bộ, mô hình kinh tế còn phân tán, chất lượng sống giữa các khu vực chưa đồng đều và áp lực môi trường ngày càng gia tăng.
Từ thực trạng đó, quy hoạch xác định bốn nhóm vấn đề trọng tâm cần giải quyết gồm nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế; tổ chức lại cấu trúc không gian phát triển; tăng cường kết nối nội vùng và liên vùng; đồng thời nâng cao chất lượng đô thị với người dân là trung tâm phục vụ.
"Tầm nhìn 100 năm định vị TP.HCM trở thành siêu đô thị toàn cầu có năng lực cạnh tranh cao, đổi mới sáng tạo mạnh mẽ, chất lượng sống vượt trội và khả năng thích ứng dài hạn", ông Tuấn nêu.
Theo ông Tuấn, nâng cao chất lượng đô thị phải đặt người dân và năng lực phục vụ của hệ thống đô thị vào vị trí trung tâm. Các cực phát triển mới phải đồng thời tạo ra việc làm, nhà ở, trường học, bệnh viện, thiết chế văn hóa - thể thao, không gian công cộng và các dịch vụ đô thị thiết yếu nhằm giảm áp lực tập trung vào khu vực lõi trung tâm.
Hạ tầng xã hội cũng cần được tổ chức theo lưu vực sống, bán kính tiếp cận, quy mô dân số và đặc điểm lao động của từng khu vực. Trên cơ sở đó, nhóm tư vấn đề xuất định hướng nâng cao chất lượng sống thông qua hệ thống hạ tầng xã hội đa tầng, thích ứng nhân khẩu học, phát triển nguồn nhân lực, bảo đảm sinh kế và tăng cường công bằng trong tiếp cận dịch vụ.
Theo định hướng quy hoạch, hệ thống y tế cơ sở, bệnh viện chuyên sâu, trường học, đại học, cơ sở đào tạo nghề, thiết chế văn hóa - thể thao, nhà ở xã hội, nhà ở công nhân, dịch vụ chăm sóc người cao tuổi và các tiện ích cộng đồng cần được phân bố theo các lưu vực sống và cực đô thị mới thay vì tiếp tục dồn nén vào khu vực trung tâm.
Song song đó, TP phải thích ứng với những thay đổi nhân khẩu học trong dài hạn, đáp ứng đồng thời nhu cầu của dân số tăng thêm, lực lượng lao động nhập cư, chuyên gia chất lượng cao, các gia đình trẻ và xu hướng già hóa dân số.
Điều này đòi hỏi phải bổ sung nguồn cung nhà ở phù hợp khả năng chi trả, phát triển nhà ở công nhân, hình thành các khu dân cư thân thiện với người cao tuổi, mở rộng dịch vụ chăm sóc dài hạn và nâng cao năng lực y tế cộng đồng.
"Công bằng tiếp cận và phúc lợi đô thị cần được cụ thể hóa bằng những tiêu chí rõ ràng như bán kính tiếp cận dịch vụ, chi phí đi lại, chất lượng nhà ở, khả năng tiếp cận y tế, giáo dục, không gian công cộng và hạ tầng số", ông Tuấn nhấn mạnh.
Khu đô thị mới Thủ Thiêm (TP.HCM) - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Phải giải đáp những vấn đề lớn hơn
Góp ý tại hội thảo, TS Trần Du Lịch cho rằng TP.HCM cần thay đổi căn bản tư duy lập quy hoạch. Theo ông, với quy mô hiện nay, TP không còn là một đô thị đơn lẻ mà đang tiến gần mô hình vùng đại đô thị tương tự Thượng Hải, Tokyo, Seoul hay vùng đô thị New York.
Vì vậy quy hoạch đến năm 2050 và tầm nhìn 100 năm phải chuyển từ tư duy mở rộng đô thị sang tư duy xây dựng một trung tâm kinh tế và đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh toàn cầu.
Ông Lịch nhấn mạnh quy hoạch không chỉ trả lời câu hỏi đất đai sẽ được sử dụng như thế nào, mà còn phải giải đáp những vấn đề lớn hơn: Ngành kinh tế nào tạo ra giá trị gia tăng cao nhất? Người dân sẽ sống và làm việc ra sao? Hệ thống hạ tầng nào tạo nên bước nhảy vọt về năng suất? Đâu là những yếu tố bảo đảm phát triển bền vững, bao trùm và thích ứng với biến đổi khí hậu?
"Quy hoạch hiện đại không chỉ trả lời câu hỏi TP sẽ xây dựng thêm những gì, mà quan trọng hơn phải xác định rõ TP.HCM sẽ giữ vai trò gì trong mạng lưới các đô thị toàn cầu của châu Á và thế giới trong 25, 50 hay 100 năm tới", ông Lịch gợi mở.
Riêng TS Châu Vũ, Phó chánh Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội và HĐND TP.HCM, cho rằng TP.HCM hiện không thiếu không gian phát triển mà đang thiếu một mô hình tổ chức siêu đô thị phù hợp với quy mô mới. Trong mô hình đó, metro và hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn không chỉ là hạ tầng vận tải mà phải trở thành khung xương tổ chức lại toàn bộ không gian phát triển.
Trong đó, TOD cần được xem là nền tảng phát triển chủ đạo trong nhiều thập niên tới. Đây không đơn thuần là xây dựng công trình quanh các nhà ga metro mà là tổ chức lại toàn bộ đời sống đô thị để người dân có thể tiếp cận nơi ở, nơi làm việc, trường học và các dịch vụ thiết yếu trong khoảng cách thuận tiện, từ đó giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Dữ liệu: ÁI NHÂN - Đồ họa: TẤN ĐẠT
Chất lượng sống phải là thước đo thành công của quy hoạch
Trao đổi bên lề hội thảo, TS Phạm Viết Thuận cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất của quy hoạch tầm nhìn 100 năm là phải quy hoạch cho con người và đặt chất lượng sống của người dân ở vị trí trung tâm.
Bởi theo ông Thuận, một TP phát triển không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng trưởng hay quy mô GDP mà còn phải được đo bằng thời gian đi lại, chất lượng không khí, diện tích cây xanh, khả năng tiếp cận dịch vụ công và chi phí nhà ở.
Ông nhấn mạnh môi trường và thích ứng khí hậu là điều kiện sống còn đối với TP.HCM. Nếu xử lý không đúng ngay từ giai đoạn quy hoạch, toàn bộ chiến lược phát triển dài hạn có thể đối mặt với rủi ro thất bại.
Vì vậy TP cần kiên định bảo vệ hành lang sông nước, không lấn sông, không xóa bỏ các vùng trũng tự nhiên; phát triển mô hình đô thị hấp thụ nước thông qua hồ điều tiết, công viên ngập nước và bề mặt thấm nước; đồng thời bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn, đặc biệt tại Cần Giờ.
"Quy hoạch phải là một hệ thống động, có khả năng cập nhật theo từng giai đoạn 5 - 10 năm thay vì là một bản thiết kế cố định cho cả thế kỷ", ông Thuận nói.
Phát biểu tại hội thảo, ông Võ Văn Minh, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND TP.HCM, thông tin sau hợp nhất, TP có diện tích hơn 6.700km² và dân số trên 14 triệu người, trở thành siêu đô thị có quy mô hàng đầu Đông Nam Á.
"Việc xây dựng quy hoạch tổng thể TP.HCM mang ý nghĩa chiến lược nhằm định hình mô hình phát triển tích hợp, đồng bộ về không gian, hạ tầng và kinh tế - xã hội; tối ưu hóa nguồn lực phát triển; nâng cao chất lượng sống của người dân; tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời khẳng định vị thế của TP trong vùng Đông Nam Bộ, cả nước và khu vực", ông Minh nhấn mạnh.
PGS.TS Trần Hoàng Ngân (Trường đại học Sài Gòn):
Cần tránh các "khuyết tật" quy hoạch
Bản đồ quy hoạch tổng thể TP.HCM - tầm nhìn 100 năm với các hành lang phát triển - Ảnh: VIUP
Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm là một bản quy hoạch phức tạp, gộp nhiều quy hoạch vào một quy hoạch duy nhất (gồm quy hoạch tỉnh, quy hoạch TP, quy hoạch chung TP trực thuộc trung ương).
Quy hoạch có tầm nhìn dài hạn 100 năm đặt trong bối cảnh thế giới thay đổi rất nhanh, khó đoán định, biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt...
Vì vậy yêu cầu quy hoạch phải khả thi, ổn định, có tầm nhìn dài hạn, cần học tập tinh hoa của thế giới nhưng phải thích ứng với đặc điểm kinh tế - xã hội, điều kiện tự nhiên của TP.
Trước mắt, quy hoạch tổng thể cần tránh những khuyết tật của quy hoạch trước đây. Cụ thể đó là quy hoạch "treo" kéo dài do không khả thi, thiếu nguồn lực thực hiện gây mất niềm tin xã hội, làm khổ người dân bị vướng vào quy hoạch.
Tình trạng quy hoạch đuổi theo hạ tầng, cho phép xây dựng trước khi chưa có hạ tầng giao thông kết nối khiến chi phí đền bù tăng lên. Tình trạng quy hoạch cắt dán, manh mún, cục bộ địa phương, không kết nối bị tắc nghẽn hoặc lệch pha. Và dự báo dân số, nhu cầu xã hội, sai lệch dẫn đến nơi có dân lại không có nhà, nơi có nhà để hoang không có dân.
Về giải pháp, cần quy hoạch phân kỳ, quy hoạch theo dòng tiền, đấu giá đất TOD, đổi đất lấy hạ tầng thông minh. Thượng tôn nguyên tắc giao thông đi trước (không cấp phép cho đại đô thị nếu chưa có hệ thống giao thông công cộng như metro, xe buýt...) và có dự trữ đất cho giao thông.
Cần thành lập hội đồng quy hoạch siêu đô thị, vùng đô thị; Đông Nam Bộ dùng chung một bản đồ số, một dữ liệu. Bên cạnh đó cần ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn, sử dụng camera trí tuệ nhân tạo để xác định xu hướng dịch chuyển dân cư, xây dựng kịch bản quy hoạch phù hợp.
