Ký ức năm xưa một lần nữa tái hiện tại hội thảo xác minh, kết luận thông tin mộ liệt sĩ tập thể được an táng tại nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là khu vực công viên Lê Thị Riêng) được tổ chức ngày 8-6. 

Khi đến dâng hương anh linh các liệt sĩ tại đây, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà xúc động: "Mỗi thông tin được kiểm chứng, mỗi ký ức được nhắc lại đều là thêm một hy vọng để đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương và đồng đội".

Đi tìm câu trả lời "khu mộ ở đâu?"

Hành trình tìm câu trả lời "khu mộ ở đâu?" bắt đầu từ một bức ảnh của Getty Images chụp cận cảnh một cậu bé đứng bên rãnh mộ chôn tập thể mà kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng sưu tầm được. 

Và những bức ảnh chiến tranh Việt Nam sau đó mà kiến trúc sư này tìm thấy đã góp phần quan trọng trong việc khoanh vùng. Dữ liệu ban đầu đã rõ, những hy vọng dần rõ ràng hơn nữa qua lời kể của các nhân chứng đã được đối chiếu, kiểm chứng trong nhiều
năm qua.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng kể lại hành trình tìm kiếm manh mối về các hố chôn tập thể bắt đầu từ khoảng năm 2016 - 2017, khi ông tham gia hỗ trợ xác định vị trí hài cốt liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa. Trong thời gian này, ông lần lượt phát hiện các bức ảnh chiến tranh ghi lại cảnh chôn cất tập thể, trong đó có những hình ảnh có tháp nước và khu cư xá.

Nhiều năm đối chiếu tư liệu, khảo sát thực địa và so sánh với không ảnh lịch sử, ông xác định khu vực trong ảnh thuộc nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là công viên Lê Thị Riêng. Bước ngoặt đến từ một bức ảnh màu do Hãng thông tấn AP chụp ngày 12-2-1968. 

Dữ liệu lưu kèm bức ảnh thể hiện rõ khu vực từng tồn tại ít nhất ba rãnh mộ tập thể chôn cất các chiến sĩ hy sinh cùng số lượng. Sau đó ông Thắng đã tập hợp hồ sơ, cung cấp cho cơ quan chức năng để khoanh vùng, xác minh.

Trong ký ức của nhân chứng Võ Huy Thịnh, Tết Mậu Thân 1968 khi mới 12 tuổi và sống ở khu vực ngã ba Ông Tạ, ông đã chạy theo những xe cứu thương liên tục đưa thi thể vào nghĩa địa Đô Thành. Ông nhớ các thi thể được tập kết gần nhà xác rồi đưa đến chôn cất tại một khu đất thấp có nhiều lau sậy, cây leo mọc um tùm, phía sau là hướng cư xá Bắc Hải. 

Thời gian trôi qua nhưng những hình ảnh đó vẫn còn nguyên trong ký ức, các thông tin về cổng nghĩa địa, trục đường dẫn vào nhà xác, địa hình khu đất và vị trí chôn cất sau đó được ông Thịnh cung cấp cho cơ quan chức năng, góp phần làm rõ thêm khu vực đang được khoanh vùng tìm kiếm.

Những tư liệu lịch sử dần được nối dài thêm bằng ký ức của những người từng sống và làm việc tại khu vực nghĩa địa Đô Thành cũ. Ông Phan Văn Mưa (70 tuổi) kể rằng khi công viên Lê Thị Riêng được xây dựng năm 1987, trong lúc đào hồ nước, công nhân đã phát hiện nhiều hài cốt cùng quần áo, dép cao su, băng đạn... 

Khi đó là bảo vệ công trường, ông trực tiếp thu gom, làm sạch số hài cốt trước khi đưa về chùa An Quốc thờ phụng.

Từ những điều tận mắt thấy năm ấy, ông Mưa tiếp tục hỗ trợ cơ quan chức năng đối chiếu thực địa, xác định lại các dấu mốc còn nhớ trong khu nghĩa địa cũ như khu mộ đồng chí Lê Thị Riêng, như cây me tây lớn, cây thánh giá hay các lối đi xưa.

Sự chung tay của người dân

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, chia sẻ công việc tìm mộ liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn xuất phát từ mệnh lệnh trái tim, với sự chung sức của các lực lượng chức năng, nhân chứng, báo chí và người dân để sớm đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.

Nhiều người dân từng chứng kiến việc chôn cất các liệt sĩ tại khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng đã cung cấp những thông tin quan trọng, góp phần đối chiếu, kiểm chứng dữ liệu. 

"Sự chung tay của người dân đã góp phần quan trọng vào quá trình tìm kiếm, đồng thời lan tỏa tinh thần tri ân, gìn giữ đạo lý uống nước nhớ nguồn trong xã hội. Đây sẽ tiếp tục là kinh nghiệm được phát huy trong các đợt tìm kiếm tiếp theo", ông Trung cho hay.

Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nói hội thảo xác minh, kết luận thông tin mộ liệt sĩ tập thể được an táng tại nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán ngày 8-6 rất đặc biệt. Sự hiếm có được thể hiện bởi những thông tin quý giá từ các nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh và nhiều nguồn tư liệu được giải mật sau gần 60 năm, tiếp thêm cho chúng ta niềm tin và động lực để thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng là tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Theo bà, các nguồn tài liệu lưu trữ trong nước và ngoài nước, kết quả khảo sát thực địa cùng lời kể của nhân chứng đã được đối chiếu, kiểm chứng từ nhiều nguồn độc lập. Từ đó thống nhất nhận định có đủ cơ sở lịch sử, khoa học và thực tiễn để xác định với độ tin cậy cao về khu vực chôn cất tập thể cán bộ, chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân 1968 tại khu vực nay là công viên Lê Thị Riêng.

Số lượng liệt sĩ có thể khoảng 900 người

Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó cục trưởng Cục Tác chiến thuộc Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam, cho biết đã sử dụng phương pháp thu thập nghiên cứu, phân tích các thông tin về việc thu gom thi hài liệt sĩ tại trận Mậu Thân khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn.

Các thông tin liên quan quá trình giải tỏa nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán để xây dựng công viên Lê Thị Riêng; cũng như các thông tin về lịch sử tìm kiếm, quy tập mộ liệt sĩ được chôn trong nghĩa trang Chí Hòa.

Theo đại tá Tĩnh, các thông tin từ cộng đồng, nhân chứng, các thông tin từ khảo sát hiện trường để đi đến nhận định về số lượng rãnh mộ là 3 và số lượng liệt sĩ là khoảng 900 người.

Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà phân công UBND TP.HCM phải khẩn trương chủ trì xây dựng kế hoạch tổng thể, triển khai các bước tiếp theo. Chậm nhất đầu tháng 7 phải hoàn thiện các công việc để triển khai việc khai quật mộ các liệt sĩ còn nằm ở đây. Bà nhấn mạnh đây là việc làm ý nghĩa hướng về kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

‘Tìm khu mộ liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng là mệnh lệnh từ trái tim’

Sau khi tiếp nhận hồ sơ, TP.HCM đã khẩn trương triển khai nhiều cách xác minh, tìm kiếm nhân chứng… để xác định vị trí chôn cất các liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công xuân Mậu Thân 1968 tại khu vực công viên Lê Thị Riêng.