Lệnh cấm đánh cá đơn phương của Trung Quốc trên Biển Đông: Bất an

Trong bối cảnh rất nhiều tranh chấp lãnh hải cốt lõi còn chưa được giải quyết, một lệnh cấm như vậy không chỉ không giúp gì cho môi trường, mà còn gây ra bất an kéo dài trong khu vực.

Ngày 5-5-2026, trả lời câu hỏi về việc Trung Quốc ban bố lệnh cấm đánh bắt cá từ ngày 1-5 đến ngày 16-8-2026 tại một số khu vực ở Biển Đông, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng nhấn mạnh: 

"Lập trường của Việt Nam đối với lệnh cấm đánh bắt cá của Trung Quốc ở Biển Đông là nhất quán, đã được khẳng định rõ ràng trong những năm qua. Việt Nam yêu cầu Trung Quốc tôn trọng chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa phù hợp với luật pháp quốc tế, cũng như chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Việt Nam đối với các vùng biển được xác lập phù hợp với Công ước Liên hiệp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982), tôn trọng quyền của ngư dân Việt Nam hoạt động hợp pháp trong các vùng biển của Việt Nam và các vùng biển ngoài quyền tài phán quốc gia phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982, không có các hành động làm phức tạp tình hình, đóng góp cho việc duy trì hòa bình, ổn định, trật tự trên biển dựa trên luật lệ ở Biển Đông".

Va chạm ở Biển Đông

Việc Trung Quốc dùng vũ lực đơn phương cấm đánh cá trên Biển Đông không phải là điều mới mẻ. Đáng nói hơn, trong khi ban hành những lệnh cấm như vậy, chính ngư dân Trung Quốc lại đang tiến hành các vụ đánh bắt trái phép trong vùng biển khu vực. 

Đơn cử, hôm 29-11-2025, lực lượng thủy quân lục chiến Philippines công bố một đoạn video chiếu cảnh họ chặn các ngư dân Trung Quốc bất hợp pháp bị nghi ngờ sử dụng chất độc cyanide để tiến hành phương thức đánh bắt mang tính hủy diệt cao.

Đoạn phim cho thấy binh lính Philipines trên hai chiếc xuồng nhỏ tiếp cận một tàu Trung Quốc bị nghi đánh bắt cá bất hợp pháp trong đêm tối ở bãi Cỏ Mây (Second Thomas Shoal) vào ngày 24-10-2025. Vụ việc diễn ra gần BRP Sierra Madre, tàu đổ bộ thời Thế chiến II của hải quân Philippines được chủ động cho mắc cạn vào năm 1999 để duy trì sự hiện diện tại khu vực này. 

Đánh bắt cá bằng cyanide là bất hợp pháp ở hầu hết các nước Đông Nam Á, vì phương thức này gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho các rạn san hô và hệ sinh thái biển.

Trong một thông cáo báo chí sau vụ đụng độ, Manila nói các binh sĩ của họ đã "thực thi việc bảo vệ môi trường" tại rạn san hô đang tranh chấp. Sau khi thu giữ các vật dụng, thủy quân lục chiến đã kéo tàu Trung Quốc ra khỏi vùng biển bằng móc và dây thừng. 

Người phát ngôn hải quân Philippines, chuẩn đô đốc Roy Vincent Trinidad, nói với truyền thông trong nước rằng "nếu là bình thường, [các ngư dân Trung Quốc] có thể đã bị bắt giữ", nhưng ông nói lần này họ được thả ra do lo ngại về năng lực tiếp nhận, theo USNI News.

Phản bác lại, Trung Quốc nói những cáo buộc của Philippines về "sự cố cyanide" gần bãi Cỏ Mây (Bắc Kinh gọi là Nhân Ái) là không đáng tin cậy. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Khôn đưa ra phát biểu đó ở một cuộc họp báo thường kỳ ngày 13-4-2026 khi được hỏi về báo cáo của Hội đồng An ninh Quốc gia Philippines. 

Báo cáo này cho biết kết quả phân tích phòng thí nghiệm đã tìm thấy cyanide trong mẫu vật thu thập được vào tháng 2-2026 gần bãi Cỏ Mây, cũng như trong mẫu vật ở vụ ngăn chặn tháng 10-2025, theo trang tin nhà nước Trung Quốc China Daily. 

Ông Quách còn cho rằng phía Philippines đã "quấy rối bất hợp pháp" tàu cá Trung Quốc "đang hoạt động đánh bắt bình thường", và cáo buộc Manila đã dựng lên "vở kịch cyanide", cũng theo China Daily.

Có thể thấy hai mặt của vấn đề của lệnh cấm đánh cá đơn phương và vô giá trị ở Biển Đông: (1) Trung Quốc huy động lực lượng tổ chức cho ngư dân đánh, bắt cá "trộm" trong vùng biển thuộc chủ quyền nước khác; (2) ngược lại, Trung Quốc lại ra lệnh cấm đánh bắt đối với các nước khác ngay trong vùng biển của họ.

Mới tháng 2 vừa rồi, nhà nghiên cứu người Trung Quốc Yifei Quan (nghiên cứu sinh tiến sĩ ở Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Singapore, từ năm 2024 nhưng toàn bộ quá trình học tập trước đó là ở Trung Quốc) công bố bài viết đăng trên chuyên đề Ecological Economics có tựa đề: 

"Hiệu quả của lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương tại các vùng biển tranh chấp: Bằng chứng từ Biển Đông" (có thể xem bài viết ở trang Science Direct: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0921800925002952). Bài viết nhận định: "Biển Đông là một trong những khu vực có nguồn tài nguyên thủy sản phong phú nhất và hoạt động đánh bắt cá sôi động nhất, với hơn 12% sản lượng đánh bắt cá toàn cầu diễn ra".

Quan nhìn nhận đang có mâu thuẫn giữa Trung Quốc và các nước khác: "Việc quản lý hợp tác vẫn còn thiếu do sự chồng chéo các tuyên bố chủ quyền biển giữa các quốc gia láng giềng" dẫn tới hậu quả "khu vực này đang đối mặt với cuộc khủng hoảng đánh bắt quá mức, biểu tượng của "thảm kịch của tài nguyên chung"". 

Từ đó, Quan tin rằng lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương trong Biển Đông chắc chắn sẽ hiệu quả, dù sẽ gặp phải "tương tác phức tạp của nhiều yếu tố, bao gồm cường độ chính sách của quốc gia thực hiện, phản ứng chiến lược của các nhóm bị điều chỉnh và phản ứng từ các quốc gia tuyên bố chủ quyền khác".

Quan đã điểm lại từng bước triển khai lệnh cấm đánh bắt đơn phương của Trung Quốc, điều dẫn tới "các tranh chấp địa chính trị đang đẩy nhanh quá trình khai thác tài nguyên cạnh tranh". Tác giả cũng thừa nhận "hiệu quả của lệnh cấm đánh bắt cá gắn liền chặt chẽ với chi phí thực thi pháp luật do các cơ quan quản lý đầu tư và căng thẳng địa chính trị rộng hơn..., thường trùng với các giai đoạn tranh chấp lãnh thổ leo thang".

Không chỉ uy hiếp Biển Đông

Trên thực tế, Trung Quốc không chỉ đánh cá trái phép trong Biển Đông, mà còn ở nhiều vùng biển khác. Mới đây nhất là tin của trang Ecoticias đề ngày 18-5 về việc Trung Quốc triển khai tới 1.400 tàu trải dài cả trăm cây số trên biển Hoa Đông: "Thoạt nhìn thì giống như đánh bắt cá… nhưng quy mô quá lớn đến nỗi nó gợi lên một mùi vị khác". 

"Mùi vị khác" mà tờ báo chuyên về môi trường của Tây Ban Nha nói tới chính là việc "với tàu thuyền gần đó, đây không chỉ là một hình ảnh lạ lùng trên màn hình, mà là một chướng ngại vật nổi trên một trong những tuyến đường thủy nhạy cảm nhất của khu vực".

Theo Ecoticias, "mối lo ngại lớn hơn không chỉ là chiến lược quân sự. Đó là những gì sẽ xảy ra khi các đội tàu đánh cá, biên giới tranh chấp, tuyến đường thương mại và hệ sinh thái biển đang chịu áp lực cùng tập trung vào một vùng biển".

Theo Ecoticias, "Đây là một câu chuyện về an ninh, nhưng cũng là một câu chuyện về đại dương... Vào tháng 1-2026 đội tàu (đánh cá Trung Quốc) dày đặc đến mức một số tàu chở hàng phải đi vòng qua khu vực này hoặc đi ngoằn ngoèo qua đó. Hãy tưởng tượng một vụ kẹt đường, nhưng trải rộng trên vùng biển khơi, nơi mà một động tác sai lầm cũng có thể dẫn đến va chạm". 

Đáng quan ngại hơn nữa là những vụ huy động tàu cá gây "kẹt đường" trên biển này nay lặp đi lặp lại. Ecoticias nêu trường hợp cụ thể: "Sự hình thành đội tàu ngày 11-1 không phải là trường hợp cá biệt. Vào Giáng sinh, khoảng 2.000 tàu cá Trung Quốc được cho là đã tạo thành hai hàng dài song song trên biển Hoa Đông, mỗi hàng dài khoảng 400km".

Những vụ tập trung tàu cá như vậy được Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ-Trung chính thức đi tìm hiểu thực tế ở Philippines, Indonesia, Việt Nam và Campuchia. Báo cáo dài 745 trang của ủy ban sau đó ghi nhận: "Hôm 25-12-2025, các đội hình này trải dài khoảng 300 đến 400km, gồm đến 2.000 tàu, và tiếp theo vào ngày 11-1-2026 gồm 1.400 tàu". 

Báo cáo kết luận: "Đây là "mối đe dọa vùng xám mới"", và đưa ra cáo buộc: "Một đội tàu đánh cá như vậy có thể làm nhiều hơn là chỉ cung cấp hải sản cho thị trường. Nó có thể làm chậm sự di chuyển, gây nhiễu màn hình radar, buộc tàu phải đi đường vòng, khiến các tàu khác khó phân biệt được tàu nào chỉ đơn thuần đánh bắt cá và tàu nào đang làm theo chỉ đạo".■