Để báo chí vẫn sống khi tòa soạn không còn

Lần chuyển đến thành phố Tacoma thuộc bang Washington đã là lần thứ ba mà tờ báo The News Tribune (Mỹ) phải thay đổi nơi đặt tòa soạn. 

Ở cả hai lần trước đó, khi đến địa điểm mới, thư viện lưu trữ bản cứng của tờ báo đều được thu dọn rồi cất vào nhà kho rồi…thôi, hiếm có ai quay lại nơi đó, Tổng thư ký tòa soạn Stephanie Pedersen thừa nhận với Poynter, một tổ chức phi lợi nhuận chuyên nghiên cứu lĩnh vực báo chí. "Về cơ bản, kho lưu trữ đã được chuyển đến một nơi khác rồi chìm vào quên lãng" - Pedersen nói thêm.

Trong bài viết ngày 10-4 trên Poynter, tác giả Kristen Hare cho rằng nếu tin tức là bản thảo đầu tiên của lịch sử, thì sự mất mát các kho lưu trữ tin tức địa phương, cả bản in lẫn số hóa, đồng nghĩa với "sự mất mát ký ức, văn hóa, bản sắc và đôi khi là cả hiện thực".

Từ quá khứ bị bỏ quên

Chẳng vậy mà khi tòa soạn The News Tribune chuyển đến Tacoma đợt dịch Covid-19, Pedersen biết mình không muốn lịch sử lặp lại. 

Một vài nhà báo có mối quan hệ tốt với các thủ thư địa phương đã liên lạc để xem họ có thể giúp gì, và không ngạc nhiên khi các thủ thư ủng hộ ý tưởng bảo vệ kho lưu trữ của tờ báo, bao gồm hình ảnh, bài báo và các tài liệu nghiên cứu.

Phiên bản số hóa đầu tiên của kho lưu trữ hiện đã mở cửa đón công chúng tại Thư viện công cộng thành phố Tacoma. Điều này vượt xa những gì Pedersen có thể tưởng tượng về cách mà bạn đọc ngày nay có thể tiếp cận hơn một thế kỷ các tác phẩm báo chí địa phương. 

"Công chúng cần được tiếp cận các kho lưu trữ này theo cách có lợi cho mọi người và cũng giúp chúng tôi gìn giữ tư liệu lịch sử" - Pedersen nói với Poynter.

Tuy nhiên, đoạn kết đẹp cho kho lưu trữ của tờ báo The News Tribune không phải là câu chuyện phổ biến. Hầu hết các tòa soạn đang bỏ quên hàng thập kỷ những tờ báo, ảnh chụp, băng VHS hay băng cassette mà chưa có biện pháp đưa chúng đến gần hơn với công chúng, hay tệ hơn là làm mất hoàn toàn những tư liệu cũ mà không có khả năng phục hồi. 

"Các tòa soạn quá tập trung vào hiện tại mà quên đi quá khứ cũng như tầm quan trọng của nó trong khả năng hiểu về tương lai" - Poynter viết.

Có nhiều cách để một tòa soạn làm mất kho lưu trữ của mình. Những lần chuyển địa điểm và các tủ hồ sơ chứa đầy ảnh, bài báo, bản ghi âm và tin tức bị thất lạc hoặc lãng quên. Một tòa soạn đóng cửa và toàn bộ tài sản của nó bị vứt bỏ. Một tòa soạn sáp nhập với một tòa soạn khác và kho lưu trữ của tòa soạn cũ trở thành những "tài sản" không thể truy cập được. Một tòa soạn thay đổi công nghệ và các tác phẩm kỹ thuật số cũ bỗng nhiên biến mất hoặc trở nên không tương thích sau quá trình chuyển đổi.

Chúng ta dễ hình dung đến sự mất mát của các kho lưu trữ bản cứng - đặc biệt là các tác phẩm nhiếp ảnh báo chí không thể thay thế. Nhưng các tác phẩm kỹ thuật số cũng không đứng ngoài rủi ro này vì internet không trường tồn như nhiều người nghĩ.

Trong một báo cáo năm 2021 của Viện báo chí Reynolds thuộc Đại học Missouri (Mỹ), nhóm tác giả đặt vấn đề liệu những bản thảo cũ có đang dần biến mất do "sự phức tạp đến khó tin" của các hệ thống xuất bản kỹ thuật số hiện đại. 

Theo đó, trong cuộc chạy đua đưa tin với nguồn lực ngày càng eo hẹp và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt, các tòa soạn ngày nay đang gặp khó khăn trong việc dành tài chính và nhân lực cho nỗ lực lưu trữ những bản tin cũ - một nỗ lực mà các tác giả cho là "dường như bất khả thi".

"Đó là thực tế đáng buồn đang diễn ra tại các tòa soạn báo trên khắp cả nước. Một cách âm thầm, nỗ lực bảo tồn tin tức hằng ngày của chúng ta đang suy giảm đáng kể, nhưng sự suy giảm này gần như vô hình trước những khó khăn mà ai cũng thấy của ngành công nghiệp báo chí" - báo cáo chỉ ra thực trạng.

Cách đây hơn một thập kỷ, Edward McCain, người giữ vai trò giám tuyển báo chí điện tử cho Viện báo chí Reynolds và Thư viện Đại học Missouri, đã lên tiếng cảnh báo vấn đề này. "Việc số hóa (báo giấy) vẫn nhận được sự ủng hộ khá lớn. 

Tuy nhiên, vẫn chưa có đủ kinh phí và sự hỗ trợ cho nội dung tin tức kỹ thuật số và việc bảo tồn những nội dung đó. Tôi nghĩ rằng mọi người vẫn chưa thực sự hiểu được rằng, tác phẩm kỹ thuật số dễ bị hư hỏng hơn, dễ biến mất hơn so với các trang báo in" - McCain nói.

Đến nỗ lực bảo tồn

Một số kho lưu trữ báo chí đã bị mất, nhưng không phải tất cả. Một số dự án đang tiếp cận việc bảo tồn các kho lưu trữ tin tức địa phương theo nhiều cách khác nhau. 

Đơn cử như dự án The Photojournalism Archive đang đặt mục tiêu bảo tồn nhiếp ảnh báo chí thông qua xây dựng một kho lưu trữ kỹ thuật số tập trung vào việc trưng bày tác phẩm mà không bị hạn chế và tốn kém chi phí đáng kể như khi lưu trữ tài liệu bản cứng.

Trong khi đó, Trung tâm Nghiên cứu Moorland-Spingarn thuộc Đại học Howard (Mỹ) nhận được khoản tài trợ 2 triệu USD từ Quỹ gia đình Jonathan Logan vào năm 2022 để hỗ trợ việc bảo tồn và số hóa Black Press Archive, bao gồm những ấn bản cũ của các tờ báo do người Mỹ gốc Phi sở hữu kể về cuộc sống của cộng đồng da màu trong thế kỷ 19 và 20, các bài báo đề cập đến chế độ nô lệ, các vụ hành hình dã man, giai đoạn phân chia chủng tộc ở Mỹ, và thời kỳ đấu tranh cho quyền công dân, theo tạp chí The Christian Science Monitor.

Trong hai năm tới, Poynter và tổ chức Phóng viên và biên tập viên điều tra (IRE) cũng sẽ hợp tác với trang Internet Archive thông qua một chương trình có tên gọi "Tin tức hôm nay cho ngày mai" (Today's News for Tomorrow), một dự án nhằm mục đích bảo tồn kho lưu trữ kỹ thuật số của các tòa soạn địa phương, giúp các tòa soạn tìm kiếm đối tác cộng đồng và xây dựng kế hoạch bảo tồn.

Khóa học đầu tiên dành cho các tòa soạn kỹ thuật số đã kết thúc vào tháng 4-2026, và một hội nghị toàn quốc về bảo tồn báo chí địa phương đã được tổ chức vào ngày 17-6 tại bang Maryland.

Hơn một lát cắt tĩnh

Các kho lưu trữ báo chí không chỉ là những lát cắt quý giá về quá khứ mà còn mang lại giá trị trực tiếp cho hoạt động báo chí ngày nay. Một báo cáo tháng 3-2026 của Reuters Institute đã cho thấy các nhà báo từ nhiều tòa soạn khác nhau đang sử dụng tư liệu từ kho lưu trữ như một nguồn thông tin cho những tác phẩm báo chí mới như một cách để vừa truyền tải bản sắc tòa soạn của mình, vừa tri ân độc giả và các nhà báo đi trước.

Fraser McIlwraith, phóng viên nước ngoài của tạp chí The Economist, nói với Reuters Institute rằng nhóm biên tập thỉnh thoảng đăng lại những bài viết kinh điển cũ của họ để tạo góc nhìn thú vị với những sự kiện thời sự. 

Chẳng hạn, tạp chí này đăng lại bài phê bình gốc năm 1848 về tác phẩm văn học kinh điển Đồi gió hú ("thú vị, chắc chắn rồi, nhưng sự thú vị đó không phải là điều dễ chịu") với bài phê bình bộ phim chuyển thể từ tác phẩm này công chiếu năm 2026. 

Hoặc họ trích đăng bài báo năm 1981 về vụ ám sát hụt Tổng thống Mỹ Ronald Reagan sau vụ ám sát hụt Donald Trump năm 2024. "Đó là cách để thoát khỏi vòng lặp tin tức thời sự và mang đến cho độc giả một góc nhìn khác về các sự kiện đương đại" - McIlwraith nói.

Nhóm biên tập RetroNews, trang web lưu trữ báo chí của Thư viện quốc gia Pháp (BnF), cũng dùng kho tư liệu đã số hóa khổng lồ để viết các bài báo kết nối quá khứ với tin tức đương đại. 

"Kho lưu trữ báo chí ghi lại một khoảnh khắc - cụ thể là quan điểm của một tờ báo tại thời điểm đó - và điều đó vô cùng quý giá" - Marie le Roch, trưởng ban biên tập tại RetroNews, nói với Reuters Institute.

Theo bà, kho lưu trữ báo chí cho phép có cái nhìn tinh tế hơn về các vấn đề hiện tại, thậm chí mang lại sự mới mẻ cho các chủ đề mà nếu không sẽ bị bỏ qua bởi độc giả đã quá tải với tin tức hàng ngày. 

Ví dụ, gần đây le Roch đã thực hiện một loạt bài về cách Pháp định hình lại cảnh quan nông nghiệp của mình sau Thế chiến II thông qua các chương trình hợp nhất đất đai liên quan đến Kế hoạch Marshall. Lịch sử đó giúp giải thích các cuộc tranh luận hiện nay về nông nghiệp ở Pháp. 

"Những cuộc tranh luận này không xuất hiện từ hư không - chúng là kết quả của các quá trình lịch sử, và kho lưu trữ báo chí từ thời kỳ đó giúp bạn hiểu điều đó" - bà giải thích.

Món quà cho cộng đồng

Trở về câu chuyện của tờ The News Tribune, sau khi Thư viện công cộng thành phố Tacoma nhận được khoản tài trợ liên bang để số hóa kho lưu trữ của tòa soạn, Pedersen đã làm việc với công ty chủ quản để giải quyết vấn đề bản quyền. 

Giờ đây, kho ảnh của tòa soạn vẫn mang lại một nguồn doanh thu ổn định từ việc khai thác thương mại. Các nhà báo thường xuyên khai thác kho ảnh của The News Tribune để tìm kiếm những câu chuyện mới, và bản thảo đầu tiên về lịch sử của Tacoma cũng dễ dàng truy cập cho bất cứ ai có nhu cầu tìm hiểu, theo Viện Poynter. "Kho lưu trữ số hóa này giống như một món quà dành tặng lại cho cộng đồng" - Pedersen nói.

Còn theo Anna Trammell, người đại diện cho Internet Archive trong dự án Today's News for Tomorrow, một số nhà báo chưa hình dung được hết giá trị của các tác phẩm mà họ đã viết từ xưa đến nay đối với cộng đồng địa phương. 

"Chúng tôi đang sử dụng những nguồn tài liệu này để giải đáp thắc mắc của mọi người về lịch sử của ngôi nhà họ vừa mua hoặc lịch sử gia đình họ, cũng như xem xét sự thay đổi của các khu phố khác nhau" - Trammell nói.

Các kho lưu trữ giúp mọi người nhìn nhận các sự kiện quốc gia và quốc tế qua lăng kính địa phương. Chúng cho thấy sự phát triển của các vấn đề mà chúng ta quan tâm ngày nay, bao gồm biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa. Và chúng chứa những bức ảnh mà lý do duy nhất tồn tại là vì đã có phóng viên nào đó quyết định giơ máy ảnh lên bắt lấy chính khoảnh khắc đó.

"Các nhà báo có thể không hiểu điều này. Họ đang nghĩ về việc ai sẽ đọc câu chuyện này hôm nay. Họ không nghĩ đến việc ai sẽ cần câu chuyện này trong tương lai" - Trammell nói.